|
|
  |
Wirtualny Śrem
| FELIETONY |
| <--- |
|
STRUKTURA LUDNOŚCI ŚREMU W OKRESIE KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO
Z interesującego nas okresu posiadamy tylko szacunkowe dane dotyczące liczby mieszkańców Śremu. Możemy jednak w oparciu o sprawozdania pruskie pochodzące z okresu przed powstaniem Księstwa Warszawskiego – czyli Prus Południowych oraz po jego upadku – czyli w pierwszym okresie istnienia Wielkiego Księstwa Poznańskiego, uzupełnione informacjami z roku 1810, określić w przybliżeniu jego stan oraz strukturę społeczną.
W 1794 r., czyli rok po zajęciu miasta przez Prusaków Śrem zamieszkały był przez 1105 mieszkańców. Dane te choć z pewnością niepełne są owocem badań podjętych przez władze niemieckie, które chciały zebrać jak najwięcej informacji o nowej prowincji zwłaszcza o Poznaniu. Kwestionariusz zatytułowany: „Indaganda oder topographisch – statistische Frager uber den Zustand die Beschaffenheit der Stadt...” zawierał 82 pytania, które dotyczyły organizacji miasta, jego sytuacji gospodarczej oraz struktury społeczno –zawodowej i wyznaniowej mieszkańców. W trzy lata później, w wyniku kolejnego spisu ludności, liczba mieszkańców Śremu wzrosła o około 32 %. Oznacza to, że przybyło 348 osób.
W 1807 roku po zwycięstwie Napoleona nad Prusami powołano do życia Księstwo Warszawskie, a Poznań stał się stolicą jednego z departamentów. Pierwszy spis ludności Księstwa miał miejsce w 1808 roku. Dekret z 9 maja nakazał przeprowadzenie: „nieodwołalnie w całym Księstwie Warszawskim, w miastach, wsiach popis wojskowy obywateli i mieszkańców osiadłych, bez względu na ich urodzenie, stan, dostojeństwo, rzemiosło i wyznanie”. Celem spisu ludności było przede wszystkim określenie liczby mężczyzn przydatnych do służby wojskowej oraz nakreślenie przyszłego planu płacenia podatków i ich ściągalności.
Ze względu na brak szczegółowych danych pochodzących z 1808 roku, bardziej interesujący staje się spis dokonany w 1810 roku. Kwestionariusz ten zawierał następujące rubryki: numer domu, liczbę osób zamieszkałych w lokalu, imię nazwisko, wiek, miejsce urodzenia, profesję wykonywaną, wyznanie oraz inne adnotacje dotyczące stanu majątkowego osoby pytanej. W 1810 roku w Śremie było prawdopodobnie tyle samo mieszkańców, ile po ponownym zajęciu miasta przez Prusaków w 1815 roku doliczono się wówczas 1874 dusz.
Struktura narodowościowa we wspomnianym okresie kształtowała się w sposób korzystny dla ludności pochodzenia polskiego. I tak w 1794 r. na ogólna liczbę mieszkańców było 737 katolików oraz 368 Żydów. Oznacza to, że ponad 67 % ludności Śremu to katolicy, 29 % to Żydzi a zaledwie 4% to ewangelicy. Tym samym jeśli przyjmiemy, że współczynnik wyznaniowy pokrywa się z narodowym, przewagę w mieście posiadają Polacy. Natomiast pojawiające się w spisach nazwiska niemieckie należały z dużym prawdopodobieństwem do spolonizowanych Niemców, przybyłych do miasta ze Śląska.
Ludność chrześcijańska w Śremie w okresie Prus Południowych przeżywała silny wzrost. I tak w 1793 roku w mieście miało być 737. chrześcijan, a kilka lat później 1314 osób, w tym kilku zakonników i zakonnic. Podobny wzrost wykazują pozostałe grupy wyznaniowe zamieszkujące miasto. Najsilniej uaktywniło się to wśród ludności żydowskiej, której w 1793 roku było 368, by kilka lat później wzróść do 441 osób. Oprócz tego nastąpił niewielki wzrost ludności ewangelickiej, który w 1816 r. wynosił 119 osób.
Obok ludności cywilnej różnych wyznań, od 1800 roku w spisach mieszkańców miasta pojawiła się oddzielna grupa skupiająca szeroko pojmowanych wojskowych. Wspomniana grupa tzw. Militarpersonen obejmowała żołnierzy i ich rodziny. Była to ludność niemiecka, luźno związana z miastem, która okresowo zamieszkiwała Śrem. Nie mamy dokładniejszych wiadomości dotyczących tej grupy społecznej. Analizując jednak zachowane dane dotyczące innych miast prowincji poznańskiej z okresu Księstwa Warszawskiego, możemy przyjąć dla Śremu dane oscylujące wokół 3-5 % ogólnej liczby mieszkańców miasta.
W związku z prowadzonymi w omawianym okresie działaniami wojennymi, w Śremie nastąpił - podobnie jak w innych miastach Księstwa - znaczny ruch ludności miejskiej, która opuszczała duże miasta, miasteczka i udawała się w bardziej bezpieczne rejony. Oprócz tego przeprowadzano pobory, które znacznie uszczupliły liczbę mieszkańców.
W 1808 r. obliczono ludność Śremu na 1850 osób, natomiast dwa lata później miało ich być od 1500 do 1700. Natomiast w 1816 r. na 1874. mieszkańców było 1314. Polaków, 441. Żydów oraz 119. Niemców.
W porównaniu z okresem Prus Południowych, w drugim roku okupacji pruskiej liczba Polaków wzrosła o ok. 78 %, Żydów utrzymała się na podobnym poziomie, natomiast u Niemców osiągnęła wzrost sięgający prawie 300%.
W naszym zestawieniu nie bierzemy pod uwagę żołnierzy napoleońskich, którzy przez cały okres Księstwa Warszawskiego często „gościli” w „murach” miasta. Oprócz wojska zjawiali się w Śremie pracownicy sezonowi, rzemieślnicy oraz goście czyli rodziny stacjonujących w pobliżu wojskowych. Pobyt ich trwał od kilku do kilkunastu tygodni, przez ten czas zżywali się ze społeczeństwem miasta.
Przez cały okres Księstwa Warszawskiego, ludność Śremu zróżnicowana pod względem religijnym, społecznym i narodowościowym współżyła ze sobą w miarę zgodnie. Pewne tarcia nastąpiły w listopadzie i grudniu 1806 oraz na początku 1807 r., ale spowodowane były one bardziej sytuacją polityczną, niż wrodzoną wrogością. Na współistnienie w życiu codziennym miało wpływ wiele czynników, m.in. podobieństwa i różnice w strukturze społecznej, wykształcenie, miejsce zamieszkania oraz wiele innych. Niemcy oraz Żydzi wspierali poczynania nowo tworzonej administracji prowincji i to nie tylko finansowo, ale i dobrym słowem. Stąd też, początkowa wrogość przerodziła się w więź sympatii, która umożliwiła współistnienie wszystkich narodowości w ramach szeroko pojmowanego społeczeństwa Śremu.
Ludność Śremu, jak wynika z przedstawionych powyżej danych składała się w większość z Polaków oraz z Żydów i Niemców. Oprócz wspomnianych nacji pojawiali się w mieście Włosi, Czesi, Francuzi oraz mniej liczni przedstawiciele innych narodowości. Był to charakterystyczny proces dla Europy Napoleona Bonapartego.
Największą grupą ludności obcej byli Żydzi, którzy procentowo stanowili około 24% całej liczby mieszkańców Śremu. W czasach Prus Południowych, władze wydały specjalne ustawy organizacyjne ograniczające działalność handlową Żydów. Poczynania takie obserwujemy zwłaszcza w stolicy Wielkopolski - Poznaniu. Pruski magistrat tłumaczył swe kroki ochroną kupców chrześcijańskich, którzy cierpieli z powodu konkurencji żydowskiej. Wiadomo jednak, że postępowanie to prowadzone było na wyraźne życzenie władz pruskich, które podobną politykę prowadziło na innych, wcześniej zajętych ziemiach polskich. Czasy Księstwa Warszawskiego przyniosły pewne dalsze zmiany, które przejawiły się m.in. wyłączeniem Żydów spod postanowień dekretu z 1807 roku o wolności osobistej, który kładł ostateczny kres poddaństwu.
Ludność żydowska w Śremie zajmowała się – podobnie jak w innych częściach prowincji – najczęściej handlem i rzemiosłem. Przy obrocie towarowo - pieniężnym zatrudnione były jej różne kategorie. Od zamożnych plutokratów – dostawców i wielkich kupców trudniących się rozmaitymi operacjami handlowymi, poprzez drobniejszych handlarzy aż do licznych przekupni, kramarzy, domokrążców i szynkarzy . Rzemieślnicy żydowscy trudnili się najczęściej rzemiosłami odzieżowymi: krawiectwem, kuśnierstwem i czapnictwem. Nieliczni byli wśród nich szewcy, choć i tym się zajmowali.
Drugą – choć znacznie mniej liczną – grupę narodową wchodzącą w skład społeczności Śremu stanowili Niemcy, których było około 6%. Ludność ta napłynęła do miasta wraz z wojskiem pruskim, które stacjonowało w pobliżu w liczbie ponad 5 tys. żołnierzy. Oczywiście przed zajęciem Śremu, Niemcy zamieszkiwali miasto, jednak nie odgrywali znaczącej roli. Zachowując swój język i obyczaje oraz wyznanie ludność niemiecka zajęła się podobnie jak żydowska handlem i rzemiosłem. Wielu spośród nich zajmowało się kupiectwem, wykorzystując swoje znajomości na terenie państwa pruskiego, oraz garbarstwem i szewstwem. W okresie poprzedzającym powstanie Księstwa Warszawskiego Niemcy w większości obsadzili ważniejsze stanowiska w samorządzie miejskim Śremu i innych miast wielkopolskich, a po 1806 r. – po części z przymusu – uczestniczyli w organizowaniu administracji lokalnej.
Warto przeczytać
Dzieje Śremu, pod red. S. Chmielewski, Warszawa – Poznań 1972.
H. Grossman, Struktura społeczna i gospodarcza Księstwa Warszawskiego na podstawie spisów ludności 1808 i 1810, KS 1925, t.2, z. 1.
M. Kędelski, Rozwój demograficzny Poznania w XVIII i na początku XIX wieku, Poznań 1992.
M., Kędelski, Stosunki ludnościowe w Poznaniu w latach 1815 – 1918, RDSG, T. XXV, R.1963, Poznań 1964.
Adam Kaszuba
www.adamkaszuba.nx.pl
|
|
|
|
|
|
|
|
